Günümüzün hızla değişen dünyasında, çocuklarımızla kurduğumuz iletişimin niteliği her zamankinden daha büyük bir önem taşımaktadır. Anne ve babalar olarak çoğunlukla çocuklarımıza doğru davranışları öğretmeye, onlara nasihatler vermeye ve hayatı anlatmaya odaklanırız. Ancak sağlıklı bir iletişimin en temel anahtarı, konuşmaktan ziyade ‘dinlemek’ ve özellikle de ‘etkin dinlemek’ eylemidir. Çocuklarla iletişimde etkin dinleme, çocuğun sadece söylediği sözcükleri duymak değil; o sözcüklerin arkasındaki duyguları, ihtiyaçları ve düşünceleri fark edebilme becerisidir.
Etkin dinleme nedir?
Etkin dinleme, dinleyicinin konuşan kişiyi bütünüyle anlamaya çalıştığı, dikkatini tamamen ona verdiği ve anladığını karşı tarafa geri bildirimlerle gösterdiği dinamik bir süreçtir. Çocuklar dünyayı yetişkinlerden çok daha farklı algılarlar ve yaşadıkları duygular son derece yoğundur. Onları etkin bir şekilde dinlediğimizde, ‘Sana değer veriyorum, seni anlamak istiyorum ve sen benim için önemlisin’ mesajını doğrudan iletmiş oluruz. Bu durum, çocuğun kendini güvende hissetmesini sağlar ve aile içi bağları kuvvetlendirir.
Çocukları etkin dinlemenin 5 temel basamağı
- Fiziksel olarak hazır olun ve göz teması kurun: Çocuk bir şey anlatmak istediğinde veya bir sorunla geldiğinde, yaptığınız işi (telefon, bilgisayar, yemek vb.) kısa bir süreliğine bırakın. Göz teması kurmak için onun boy hizasına inin. Bu davranış, ‘Şu an benim için en önemli şey sensin’ anlamına gelir.
- Sözünü kesmeyin ve sabırlı olun: Çocuğunuz konuşurken onun sözünü kesmeden, sabırla bitirmesini bekleyin. Yetişkinler olarak sıkça düştüğümüz hata, çocuk cümlesini tamamlamadan hemen bir çözüm üretmeye veya ders vermeye çalışmaktır. Bırakın hikâyesini kendi hızıyla tamamlasın.
- Duyguları aynalayın ve isimlendirin: Etkin dinlemede en kritik nokta, çocuğun kelimelerinin arkasındaki duyguyu yakalamaktır. Örneğin, okulda arkadaşıyla tartışan bir çocuk ‘Ondan nefret ediyorum!’ dediğinde, ‘Arkadaş hakkında böyle konuşulmaz’ demek yerine, ‘Arkadaşına gerçekten çok kırılmış ve öfkelenmişsin’ diyerek onun duygusunu yansıtın. Duygusu kabul gören çocuk sakinleşir.
- Çözüm dikte etmeyin, birlikte düşünün: Çocuklar bir problem anlattığında hemen ‘Şöyle yapmalısın, böyle demelisin’ gibi hazır reçeteler sunmak yerine, onları düşünmeye sevk edin. ‘Bu durum seni oldukça üzmüş, sence bu problemi çözmek için ne yapabiliriz?’ gibi sorularla kendi çözümlerini üretmelerine fırsat tanıyın.
- Sözlü ve sözsüz geri bildirimler verin: Çocuğunuzu dinlerken sadece başınızı sallamak yetmez; anladığınızı gösteren onay ifadeleri kullanın. ‘Hımm, anlıyorum’, ‘Evet, sonra ne oldu?’, ‘Bu gerçekten zor bir durummuş’ gibi açık uçlu ifadeler ve küçük onaylamalar, çocuğun anlatmaya devam etmesini teşvik eder.
Sık yapılan iletişim hataları: iletişim engelleri
Farkında olmadan kullandığımız bazı kalıplar, çocukla aramızdaki iletişim duvarlarını yükseltebilir. İşte kaçınmamız gereken bazı temel iletişim engelleri:
- Küçümseme ve hafife alma: ‘Ağlayacak ne var bunda?’, ‘Büyütüyorsun, alt tarafı bir oyuncak’ gibi cümleler çocuğun hissettiği duygunun önemsiz olduğu hissini yaratır ve içine kapanmasına neden olur.
- Sürekli nasihat etme ve nutuk çekme: ‘Ben senin yaşındayken hiç böyle yapmazdım’, ‘Sana bin defa söyledim’ tarzındaki yaklaşımlar çocuğu dinlemekten ziyade suçlu hissettirmeye yarar.
- Tehdit etme ve gözdağı verme: ‘Eğer ödevini bitirmezsen arkadaşlarınla oynayamazsın’ gibi ifadeler, çocuğun problemi çözmeye odaklanmasını değil, korku ve kaygı yaşamasını sağlar.
- Ad takma ve eleştirme: ‘Sen zaten hep böylesin’, ‘Çok şımarıksın’ gibi etiketlemeler çocuğun benlik saygısına kalıcı zararlar verebilir.
Etkin dinlemenin çocuğun gelişimine katkıları
Etkin dinleme rutin hâle geldiğinde çocukta şu olumlu değişimler gözlemlenir:
- Özgüven gelişimi: Duyguları ve düşünceleri önemsenen çocuğun kendine olan güveni artar, kendini daha iyi ifade etmeye başlar.
- Duygusal düzenleme becerisi: Anne babası tarafından dinlenen çocuk, duygularını kontrol etmeyi ve öfkesini sağlıklı yollarla sakinleştirmeyi öğrenir.
- Güçlü empati ve sosyal ilişkiler: Evde dinlendiğini gören çocuk, sosyal hayatında da arkadaşlarını ve öğretmenlerini daha iyi dinleyen, empati yeteneği gelişmiş bir birey olur.
- Güven ve bağlılık: Aralarında güçlü bir güven bağı olan çocuklar, ergenlik döneminde veya büyük bir sorunla karşılaştıklarında ilk olarak ailelerine danışırlar.
Evde uygulayabileceğiniz küçük bir egzersiz: Günlük paylaşım saati
Her gün akşam saatlerinde, tüm teknolojik cihazları kapatarak sadece 10-15 dakika sürecek bir sohbet saati oluşturabilirsiniz. Bu saatte sırayla herkes paylaşımda bulunabilir. Sohbet saatlerinde temayı hep “Günün nasıl geçti?” başlığında tutmak, fazlaca irdeleyici olmak ebeveyn çocuk ilişkisini “işlevsellik”le sınırlandırabilir ve giderek çocuk için keyif aldığı değil, kaçındığı süreçler hâline gelebilir. Sohbet sadece sohbettir ve her konuda gerçekleşebilir. Bireylerin isteyerek ve keyifle katıldığı; içinde hayret, neşe vb. duygu ifadelerini barındıran değerli bir süreç olarak değerlendirilmelidir.
Çocuğunuz anlatırken etkin dinleme ile ilgili 5 basamağı uygulamayı unutmayın. Göreceksiniz ki, sadece birkaç gün içinde çocuğunuz sizinle olan iletişiminde daha açık ve istekli olacaktır.
Unutmayın; çocuklarınızı dinlemek, onlara verebileceğiniz en güzel ve en değerli armağandır.